TẾT VÀ CƠ HỘI CỦA “CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC”

“Chủ nghĩa hình thức” là một trong trào lưu của văn học Nga mà tôi đành mượn để chỉ và nói những hiện tượng không nhằm trong văn học, nhưng lạ thay ở dịp tết cổ truyền này lại mang tính đặc thù quá cao.

Theo một vài định danh dân gian của mấy đứa bạn tôi thường gọi “hình thức” là “làm màu”, “hoa lá hẹ”,... tôi cũng thường mượn tạm của mấy bạn tôi sử dụng trong các dịp có cơ hội “nói xấu sau lưng” người khác một cách nghiễm nhiên. Về quê nghỉ ngơi mấy ngày, nghe xung quanh ầm ầm bao thứ. Tết, ăn chơi, nhậu nhẹt, cờ bạc, gái điếm,... tất cả phô bày ra một chủ trương không mấy tích cực cho mấy khi tôi chỉ nhìn cái tết ở góc nhìn quá tiêu – cực đoan.

Tôi không nghĩ rằng một con người hằng ngày đi với gái điếm như cơm bữa, lấy bia rượu trừ nước uống, bài bạc thay học hành mà ngày tết diễn trò “lễ độ” quá chăng hơn là kịch hề cổ điển Châu Âu. Thực ra, khi nói về điều nghiễm nhiên này mà nếu loại đi phép hồi qui quá khứ của nó thì thực ra một người rất tốt và mực thước. Dần dần về sau, một số thành phần kém ý thức bộc lộ rõ bản chất của mình trong dịp tết thiêng liêng này. Tệ nạn và phách lối, định kiến sai lầm đã cho cái tết sống trong xã hội ngày nay có dịp “khoe lưng” mà không cần “vạch áo” cho người ngoại quốc xem. Trắng ra là dịp không mấy gì tốt đẹp. Cũng bởi mỗi dịp tết Nguyên đán, khách ngoại quốc vãng lai tới mấy nước có đón tết như nước ta khá nhiều. Tôi không là dân thống kê, du lịch hay kinh tết nhưng cũng chưa mù nên thấy rõ điều này. Tôi từng chứng kiến nhiều tình thế làm xấu mặt quốc dân với người tây ở chợ.... Mặt dầu, khách Tây cũng nhiều thành phần, không cá mè một đàn mà tôi qui chụp. Nói cho tổng quát, không hơn không kém.

·        Những lễ nghi không còn là “huyền thoại”

Những năm bà nội và ông ngoại tôi còn sống, lúc tôi còn nhỏ, cách đây cũng hơn 12 năm những lễ nghi cúng bái và “hình thức” đón tết rất nhẹ nhàng và giản đơn. Tính truyền thống của người già xưa cúng bái trong tết tôi thực thấy chứa đựng cả hai thứ: xác và hồn của dân tộc. có lẽ, người già từng trải và đi qua chiến tranh nên việc hình thức trong việc hi vọng giữ lại chút nào truyền thống vẫn còn âm i ỉ.... Ngày nay, những lễ nghi cúng bái mà nhà nhà cho là phong tục có còn như vậy hay không. Việc tôi nêu cũng còn mơ hồ và không chính xác, họa chăng đó chỉ là những khoảnh khắc thời tấm bé còn đọng lại thuở ban sơ nhất mà tôi cho đó là mẫu mực.

Năm trước, lúc tôi còn buôn bán dịp tết ngoài chợ Cần Thơ, vẹn ngày đưa ông công ông táo tôi chứng kiến nhiều cuộc thi ăn nhậu mừng ông táo về trời, những đám cháy đốt vàng mã hùng hồn. Ngày được cho là rước ông bà linh thiêng “giai thừa” cũng toàn là linh hồn xác rượu, mượn tửu thâm nhập giới thần thánh. Và cũng xin lỗi, khi nói đến chi tiết này chắc có lẽ quá đụng chạm đến nhiều người: tiết mục khoe mẽ bàn thờ, nhà cửa. Ông bà trên bàn thờ nhà ai ai lần lượt được lên sóng, có nơi được phát trực tiếp! Cũng bàn ngoài lề, thậ chí có nơi đám tang người quá cố cũng được “lên sóng” mạng xã hội lớn nhất hành tinh.

Việc phô trương này không mấy dính dáng gì tới hình thức nhưng cũng bộc lộ rõ mối quan hệ ý thức với hình thức. Nhà nào càng giàu càng to, càng nô nức thì bàn thờ càng chật cứng, qui mô! Đụng chạm tới bàn thờ mỗi nhà là việc làm nguy hiểm có thể dẫn đến an nguy của tính mạng, thế nhưng nghĩ lại khi việc bàn thờ và các dịp cúng kiến được lên sóng thật nghĩ không mấy gì vinh hạnh và vẻ vang. Suy cho cùng là nhất thời hồ đồ, thói quen không tưởng ảnh hưởng từ mạng xã hội. Tôi thường có óc so sánh nhất thời. Ai cũng có điều kiện, nhiều khi máu khoe của tôi cũng trỗi dậy, muốn khoe một thành tích cá nhân nhưng chả thèm. Thứ nhất, “cao nhân ắt có cao nhân trị” – thành tích của mình chưa là gì so với thiên hạ chứ đừng nghĩ tới cả hội đồng chuyên môn; thứ hai, khoe mẽ tạo nên tính mất công bằng trong suy nghĩ, đó là sự thiếu hụt hay là niềm mơ ước mà một người nào đó vô tình bắt gặp được khi ta có một cách quá dễ dàng mà họ đang còn trong quá trình phấn đấu. Suy rộng ra, xã hội này đa số là người nghèo, thiểu số là người giàu. Việc khoe mẽ lễ nghi cũng đã tạo cho người ta thấy một sự tủi hổ và kém cõi. Lễ nghi vốn đã mất hẳn đi tính “huyền thoại” đặc thù....

·        Sự gượng ép ích kỷ

Việc mà tôi bức xúc nhất từ mấy bữa nay về quê đó là việc ép các cháu cúi mộp đầu “cúc cung”. Trẻ em vốn dĩ “búp trên cành”, tại sao chúng ta không để cho nụ hoa ấy nở một một cách tự nhiên nhất mà phun thuốc kích nở, kích nụ rồi xem nó đi qua tàn lụi.

Trẻ em đến nhà tôi và tiếp xúc với tôi từ đó đến giờ, tôi không thiết nó phải chào tôi bởi trong tuổi thơ nho nhỏ đó ý thức về lời chào hơn mâm cỗ thực sự chưa hình thành đâu. Nhiều đứa trẻ các bạn cũng có thể thấy, ép nó chào không bao giờ nó chào. Thế là nó bị đánh! Trong khi đó, gánh người lớn có dám cúc cung cúi đầu vòng tay thưa nhau như thế không? Có ai dám chắc là ngày xưa mình từng cứng đầu nhất quyết không chịu chào một người họ hàng xa lạ không? Hay là lúc chìa bao hồng lì xì thì lắn xắn chạy lại lấy phần....

Thật sự nhiều đứa trẻ con không thích chào người khác. Vốn dĩ không thích là không thích! Ngay cả chính bản thân già đầu như tôi nhiều thứ cũng không thích là biệt giao. “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân?” – điều mà ta không thích cớ sao lại làm cho người khác, đó là áp đặt. Trẻ con cũng là người khác, cũng là bộ máy sinh học có yêu có ghét và có cả chính kiến...

Ngẫm lại, chúng ta đã vì sỉ diện hình thức mà không hề thông cảm cho trẻ con. Ngay cả phương pháp ứng xử cũng quá cứng nhắc nặng nề, lạc hậu, hóa ra ít kỷ. Ngay cả chính ta cũng tạo cho chính con trẻ thói quen đó bằng phương pháp mừng tuổi thông dụng “lì xì”. Thật ra nói thẳng, đừng ai quan tâm đến “nội dung” lì xì của tôi là tiền. Nói thật chỉ có 1000đ hoặc cao nhất là 5000đ. đó là món tiền thay cho tấm lòng ăn chắc mặc bền.

 Xuân lai xuân khứ. Tất yếu gì thì xuân cũng đi qua, tại sao những thứ mà ngày thường ta cho rằng đó là hình thức lạc hậu thì ngày tết được dịp phô diễn hết khả năng. Một xã hội văn minh sẽ tự mình biết đào thải những hiện tượng không còn phù hợp với nó. Dù sao, vẫn quan niệm  rằng sự tiến bộ văn minh để xã hội dần được công bằng văn minh vẫn là tiên chỉ.

Kỷ hợi, tháng giêng, mùng một. Sóc trăng, Trấn Di, Mộng hy trai. Trịnh Ngõa “sân si”