Cánh cổng trường thi đã khép! Lính canh tuần nghiêm mật vây quanh cổng Tam quan, quan chủ khảo phát loa, tính giờ làm bài kỳ thi hương năm Tân sửu. Trước bảng cao vót trên trường thi còn loè nhoè chi chít dòng kỵ huý mà khảo sinh phải đeo kính bằng đít ly mới đọc và học thuộc nằm lòng hết mới tránh khỏi nạn phạm, kỵ huý!
Mấy ông đồ sinh kẻ thì tay xách nách mang, bút nghiên giấy mực, bàn tính, có ông thì lụ khụ ngơ ngác vì chẳng biết sắp vào khảo trường thì đề thi năm nay cho vào bộ sách nào: Hồng lâu mộng hay Tam quốc chí, Tây du ký hay Kim bình mai, Đường thi hay Tống từ Nguyên khúc, có người bảo nhau năm lại chẳng khéo cho Phong thần diễn nghĩa hay cùng sào thì vào Xích Bích phú… Chỉ tội mỗi tối qua vừa xong bữa rượu thì nghe chúng bạn hữu nó bảo tai nhau rằng: dụng hết sức bình sinh mà đọc Tứ thư! Rõ khổ mấy năm trước, có người mua quyển đã bị triều đình đày đi biên ải hoặc có kẻ thì bị gông tù chưa biết ngày trở ra. Cai giá của việc coi thường kỷ cương! Mà rõ việc Tứ thư thì đã biết bao quyển!
Mặt trời đã đủng đỉnh ngọn tre đầu đình làng, một ông khảo sinh ông hớt hải chạy đến cổng Tam quan, nhìn vào khảo trường mà lòng ngậm đắng; quan chủ khảo truyền mệnh cho về, bởi đã quá ngọn hương ba khắc. Ông khảo sinh chỉ biết nhìn cuốn Tứ thư còn cầm trên tay, ra về mà lòng vô cùng thanh thản, coi như đã đến trường thi, công sức ba năm đăng hoả dù chưa được thử qua giấy bút, nhưng cũng may là an toàn tánh mạng trở về nhà. Soi lại đồng hồ nước ở cổng Tam quan, lính canh tuần viết tờ khải dâng lên quan chủ khảo rằng đã quá năm thùng giếng nên thí sinh coi như phạm trường qui. Thật đáng đời!
Hết cả bó hương tính giờ làm bài, tất tả các thí sinh lần lượt, cách nhau hai trượng lủi thủi ra về. Nghe đâu có ông gục trên bàn thì trúng dịch, được các quan trong khảo trường bắt mạch, chườm đá, lấy kim bạc đo hàn hay nhiệt, rốt cuộc hậu quả là lỡ nghi dính cúm tàu nên cả trường thi ai cũng lo lắng.
Lại nói về phần đề thi, chả ngờ năm nay bộ học lại cho ra đầu đề “tánh nữ trong thi phẩm của Lý Thanh Chiếu”. Có ông quả quyết cho rằng Lý tiên sinh là thân nam nhưng hoá nữ! Mấy ông học Tứ thư thì chua chát bảo nhau: “thi không ăn ớt thế mà cay” (Trần Cao Xương).
Mấy ngày sau thi xong, “bộ học” trong kinh ban bố đáp án, cho khắc ván in trữ in trữ tại đồ thư quán của các tỉnh, để con cháu đời sau còn biết lấy làm răn, đề thi không như thiên hạ cứ bảo nhau mà rục rịch, làm gương cho mấy anh đồ sinh ba quan nửa mùa.
Hết truyện!
Tân sửu, trọng hạ cát nhật ư Việt Nam, Sóc trăng, Mộng hy trai, Trịnh Ngoã
